Fairtrade cacao: sterke vooruitgang en grote uitdagingen

De Belgische consument is steeds meer gemobiliseerd voor Fairtrade. En zoveel te beter. Want cacaoproducenten in West-Afrika hebben meer dan ooit nood aan eerlijke handel…

Dinsdag 24 april 2018 – Steeds meer Belgische consumenten zien baat in Fairtrade en halen meer Fairtrade gelabelde producten in huis. Vorig jaar nam het volume gecertificeerde producten met 10% toe in vergelijking met 2016. Deze stijging valt vooral op bij producten op basis van cacao: volumes afgewerkte producten groeiden zelfs met 45%. De trend van voorgaande jaren zet zich dus onveranderlijk voort. En zoveel te beter. Want de situatie van cacaoproducenten in West-Afrika – waar 70% van de oogst vandaan komt – is allesbehalve rooskleurig. Vele producenten leven in extreme armoede, wat resulteert in slechte arbeidsomstandigheden, kinderarbeid, ontbossing en heel wat andere problemen.

Fairtrade Belgium sloot 2017 af met een positief resultaat: een groei in bijna alle productcategorieën, en een aanzienlijk hogere marktpenetratie. Waar tien jaar geleden slechts 24% van de Belgische huishoudens Fairtrade producten kocht, is dat nu 69%. Sterker nog: Belgen kiezen vandaag steeds meer voor Fairtrade, en ook de verscheidenheid aan Fairtrade producten in hun winkelkar is toegenomen. In het brede assortiment blijven koffie, bananen en producten op basis van cacao (zoals chocolade) nog steeds de koplopers.

Fairtrade producten in alle winkelrekken

Vandaag hebben alle supermarktketens Fairtrade producten in hun schappen liggen, en dat is ook het geval voor kleinere winkels en gespecialiseerde handelszaken: daar gaat de aanwezigheid en verkoop van Fairtrade producten in stijgende lijn. Daarnaast wordt het aanbod van producten met label steeds gevarieerder, wat het mogelijk maakt om een steeds groter publiek te bereiken.

De resultaten van een onderzoek naar de reputatie en geloofwaardigheid van het label bij de Belgische bevolking bevestigen dit(1). Bijna driekwart van de respondenten kent het zwartblauw-groene logo van Fairtrade, en 93% van hen beschouwt het als een betrouwbaar label. 70% ziet zelfs graag een grotere beschikbaarheid van Fairtrade producten. Een heldere boodschap van de consument aan de industrie en supermarkt, dus. De belangrijkste motivatie voor consumenten om voor Fairtrade producten te kiezen, is dat ze kunnen bijdragen aan betere toekomst voor boeren en hun gezinnen.

Sterk in chocolade

De voorbije vier jaar steeg de wereldwijde verkoop van cacao door eerlijke handel met gemiddeld 27%. In 2016 werd meer dan 136.000 ton Fairtrade cacao ingekocht. Een record.

Als we naar België kijken, valt deze stijging nog meer op. Voor bijna alle actoren uit de industrie die inzetten op Fairtrade, noteren we een algemene groei in volume. Door het succes van historische spelers zoals Belvas, de introductie van het succesvolle merk Tony’s Chocolonely op de Belgische markt én toegenomen engagementen van retailers, raakte deze positieve evolutie in een stroomversnelling. Zo maakt Carrefour voor zijn patisserie, en Lidl voor zijn hele gamma ‘Fin Carré’, nu ook gebruik van Fairtrade cacao.

Maar de uitdaging blijft enorm: vandaag haalt chocolade op basis van Fairtrade cacao amper 1% marktaandeel in België. Als eerlijke handel echt een verschil wil kunnen maken in het leven van cacaoproducenten, dan moet er een versnelling hoger geschakeld worden, en dan moet de vraag sterk gestimuleerd worden, door het bewustzijn bij het brede publiek te vergroten. Een sterke mobilisatie van consumenten, merken en retailers is essentieel.

Betaal de prijs, zodat producenten een beter inkomen verdienen

Ondanks deze positieve cijfers, ziet de volgende generatie weinig toekomst in het telen van cacao. De situatie is bijzonder urgent in Ivoorkust en Ghana, twee landen die samen bijna 70% van de cacao produceren die beschikbaar is op de wereldmarkt. Hun cacao mag dan wel felbegeerd zijn, maar paradoxaal genoeg leven producenten aan de andere kant van de keten in extreme armoede.

De vele duurzaamheidsinitiatieven- en programma’s in de cacaosector – gericht op productiviteit, diversificatie of winstgevendheid – zijn niet voldoende om een leefbaar inkomen voor producenten te garanderen. Het onafhankelijke onderzoek in opdracht van Fairtrade om het inkomen van boerengezinnen in Ivoorkust te meten, toont helaas aan dat Fairtrade gecertificeerde boeren, zelfs al kunnen ze genieten van de voordelen van het certificatiesysteem, niet kunnen onstnappen aan deze realiteit.

Hiervoor zijn verschillende oorzaken. Enerzijds is het aanbod van gecertificeerde cacao hoger dan de vraag, waardoor de impact voor de producent vermindert (een deel van zijn oogst wordt namelijk verkocht onder conventionele marktvoorwaarden). Anderzijds stond de prijs van cacao in 2017 op een historisch laag punt, wat een extra last – en een onhoudbare last – voor de producenten betekende. Fairtrade startte ook een breed consultatieproces om een herziening van de cacaostandaarden en -prijzen te starten, zodat die de boeren zouden ondersteunen om te evolueren in de richting van een leefbaar inkomen. De prioriteit ligt vooral in West-Afrika. We moeten duidelijk een tandje bijsteken. Voor Fairtrade heeft het veiligstellen van een leefbaar inkomen voor producenten de hoogste prioriteit.

De uitdaging is gigantisch: “Onze studies tonen aan dat een holistische aanpak nodig is als we producenten willen helpen om hun inkomen te verbeteren, hun productiveit te verhogen, hun kosten te beheersen en soms zelfs om hun productie te diversifiëren. Maar ze wijzen ook aan dat het een illusie is om een leefbaar inkomen te willen garanderen zonder betere prijzen te betalen. We moeten het onderwerp van de prijs op tafel durven leggen, en we betreuren het dat dit een taboe is voor veel actoren uit de sector. Een wereldwijde mobilisatie is onontbeerlijk, niet alleen van spelers uit eerlijke handel, maar ook van industrie en overheden, zowel in consumerende markten als producerende landen.”

Een dringende oproep voor de cacaosector

Zoals bepaald in de Universele Rechten van de Mens(2), hebben kleinschalige boeren die hun eigen land fulltime exploiteren recht op een leefbaar inkomen. Overheden, handelaars, chocolademakers, winkels, consumenten en boeren zelf hebben de verantwoordelijkheid om in te staan voor de nodige veranderingen. Maar dit zal absoluut niet gebeuren zonder een hogere cacaoprijs. Fairtrade voert onderzoek en analyseert gegevens om een referentieprijs voor een leefbaar inkomen te kunnen bepalen. En het is nu al duidelijk dat die hoger zal liggen dan de huidige Fairtrade minimumprijs. Het overbruggen van deze kloof wordt niet makkelijk, alleen al omdat boeren in staat moeten zijn om hun cacao te kunnen verkopen, en Fairtrade het certificatiesysteem is met de hoogste extra premie. Het definiëren van een Fairtrade strategie voor een leefbaar inkomen is met andere woorden een complexe evenwichtsoefening.

Door deze resultaten te delen, wil Fairtrade de uitdagingen in de cacaosector aan het licht brengen en de prijsdiscussie in de sector lanceren. De strijd tegen extreme armoede is één van de belangrijkste doelstellingen voor duurzame ontwikkeling, en de neuzen van alle actoren moeten in dezelfde richting wijzen.

Chocolade zal niet verdwijnen. De echte vraag is: laten we cacaoboeren in extreme armoede blijven leven, of betalen we een prijs die hen eindelijk toelaat een degelijk inkomen te verdienen?